Obserwujemy gwałtowny wzrost dynamiki ewolucji determinant zdrowia. Zmiany następujące przez stulecia, w ostatnich wiekach przez dziesięciolecia, teraz widoczne są w okresach kilkuletnich:

• nie notujemy poprawy, a wielu przypadkach pogarszanie się sytuacji w zakresie determinant związanych ze stylem życia: rośnie, a przynajmniej istotnie nie spada, poziom użycia różnego rodzaju używek i substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu, wyrobów tytoniowych i ich zamienników;
• powszechnie notuje się negatywny wpływ tak zwanych komercyjnych determinant zdrowia, dotyczących, między innymi, rosnącego i nadmiernego spożycia żywności wysoko i ultrawysoko przetworzonej, która, przy silnej promocji tej kategorii produktów, sprzyja narastaniu epidemii otyłości i nadwagi;
• mimo wielu podejmowanych działań nadal istnieją wyraźne nierówności w zdrowiu wynikające z wielu czynników, w tym także z nierówności w dostępie do opieki zdrowotnej.

Pogarszająca się sytuacja geopolityczna, dodatkowo stymulowana rosnącymi obawami o poczucie bezpieczeństwa, niepewność przyszłości źle wpływają na stan zdrowia psychicznego ludności, prowadząc do coraz częstego częstszego występowania objawów depresji i lęku uogólnionego. Nowe media, oparte o algorytmy stymulujące podziały społeczne oraz eksponujące negatywne zjawiska w sferze społecznej i politycznej nasilają te zjawiska. Warto wspomnieć o efektach psychologicznych pandemii COVID 19, która, choć wydaje się już prawie zapomniana, pozostawiła ślady w świadomości społecznej, przede wszystkim wśród dzieci.

Na te zjawiska nakładają się postępujące efekty zmian klimatu oraz pogarszanie się stanu globalnego środowiska naturalnego, w tym kryzys bioróżnorodności, prowadzące do pogłębienia się zanieczyszczenia środowiska, szerzenia się nowego typu zakażeń, także w postaci chorób wektorowych. Coraz częściej obserwujemy różne formy antybiotykooporności, dotyczące infekcji nie tylko bakteryjnych, ale także grzybiczych.

Dane, po raz kolejny przytoczone w naszej cyklicznej publikacji, wskazują, iż nie tylko ogólny stan zdrowia ludności w Polsce wyrażony oczekiwaną długością życia nie poprawia się w znaczący sposób, ale także samoocena tego stanu zdrowia przez Polaków ulega pogorszeniu.

Obraz stanu zdrowia polskiego społeczeństwa, który przedstawiamy Państwu w niniejszej publikacji jest wczesnym znakiem ostrzegawczym. Nie jest on optymistyczny, co oznacza, że musimy bardziej stanowczo zareagować na negatywne zjawiska obserwowane w zakresie oddziaływania determinant zdrowia. Wiele z trendów opisanych w Raporcie można zahamować lub odwrócić, w efekcie długofalowo poprawiając stan zdrowia społeczeństwa, jego dobrostan, powracając do wzrostu oczekiwanej długości życia i oczekiwanej długości życia w zdrowiu.
Mamy do czynienia z powoli postępującą sytuacją kryzysową, której wczesne skutki obserwujemy w postaci spowolnienia wzrostu oczekiwanej długości życia – tak jak opisano wyżej.

II

Wiedza o determinantach stanu zdrowia rośnie w ostatnich latach w ogromnym tempie. Coraz lepiej je identyfikujemy, coraz trafniej potrafimy określić siłę ich wpływu (mimo niezwykłego stopnia złożoności tych zjawisk). Wiemy, że zdrowie ludzi zależy od splotu wielu czynników – behawioralnych, społeczno-ekonomicznych, związanych ze środowiskiem naturalnym i otoczeniem człowieka, wpływających na nas przez całe życie, w różny sposób i w różnej sile w poszczególnych jego fazach. Wiemy także, że im bardziej wzmacniamy pozytywne i osłabiamy negatywne oddziaływania, zwłaszcza w okresie dzieciństwa i wczesnej dorosłości, tym zdrowsi będziemy w okresie później dorosłości i starości. Wiemy też, że zdrowie ludności Polski najbardziej zależy od czynników wpływających na jego stan, a znacznie mniej od medycyny naprawczej. Mimo ogromnego postępu w diagnostyce i leczeniu chorób, oraz ogromnego wzrostu nakładów na system opieki zdrowotnej nasz dobrostan wcale się nie poprawia.

Coraz więcej dowodów naukowych wskazuje na wysoką wartość ogólnospołeczną i ekonomiczną zdrowia ludności. Zdrowa populacja wzmacnia poziom dobrostanu pojedynczych osób, podnosi spójność społeczną i efektywność ekonomiczną pracy, obniża koszty społeczne i ekonomiczne leczenia i opieki nad osobami chorymi. Wiemy już aż nadto dobrze, że zdrowie nie jest kategorią kosztową a jest dobrem społecznym i ekonomicznym. Wszystkie polityki, które poprawiają krótko-, a w szczególności długoterminowo stan zdrowia ludności, są opłacalne z punktu widzenia każdego państwa.

III

Rozwój medycyny naprawczej i poprawa działania systemu ochrony zdrowia jest oczywistą potrzebą społeczną. Jednak świadomość tej potrzeby i korzyści długofalowych działań w zakresie poprawy zdrowia nie jest dobrze obecna zarówno w opinii społecznej, jak i wśród decydentów. A głównie takie działania trwale podnoszą poziom dobrostanu ludności, zapobiegają chorobom i wspomagają zachowanie zdrowia. Na wydatki na zdrowie publiczne Polska przeznacza jeden z najmniejszych w Europie odsetków swojego budżetu.

Potrzebujemy szybkich i intensywnych działań w celu zmniejszania wpływu czynników wywołujących choroby i pogarszających stan zdrowia. Te działania obejmują aktywności regulacyjne, edukacyjne, interwencje zdrowotne w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki chorób. Musimy znacznie szybciej i efektywniej reagować na zjawiska wynikające z wpływu komercyjnych zagrożeń dla zdrowia, stymulowanych przez ogromne inwestycje przemysłu w promocje produktów negatywnie na nie wpływających.

Takie działania wymagają mądrych inwestycji. Jeśli mówimy o bezpieczeństwie, zabezpieczeniu społecznym, jeśli budujemy schrony, adaptujemy miasta do zmian klimatu, tworzymy rezerwy na kryzysy pandemiczne, to tym bardziej powinniśmy inwestować w przyczyny, a nie tylko naprawę negatywnych skutków złego stanu zdrowia publicznego.

Wiadomo już, że takie interwencje są bardzo opłacalne, w sposób pośredni i bezpośredni, choć wymagają wytrwałości i cierpliwości. W obliczu przyspieszających, negatywnych zmian w stylu życia i otoczeniu człowieka, podejmowane działania zaradcze także powinny być intensyfikowane. Potrzebne są większe inwestycje, konieczny jest pomiar i gromadzenie wiedzy o ich skuteczności i efektywności, w celu zatrzymania i odwrócenia szkodliwych dla zdrowia zjawisk.

Jesteśmy w trakcie przygotowywania kolejnej edycji Narodowego Programu Zdrowia na lata 2026–2030. W naszym kraju jest to jedno z najważniejszych narzędzi (choć zdecydowanie nie jedyne) za pomocą których możemy działać na rzecz poprawy stanu zdrowia społeczeństwa.

Podejmowane działania muszą być interdyscyplinarne, wychodzące poza tradycyjne silosy zarządzania zabezpieczeniem społecznym, systemem ochrony zdrowia, edukacją, ochroną środowiska i zapobieganiu zmianom klimatu i utracie bioróżnorodności. Wymagają systematycznego planowania, ewaluacji, ciągłych korekt podejmowanych działań w celu ich optymalizacji, ale też odpowiedzi na przyspieszające zmiany w otoczeniu.

Zdrowie publiczne jest tak samo ważne jak bezpieczeństwo narodowe, a równocześnie wymaga nieporównanie mniejszych inwestycji.

Jesteśmy to winni naszym dzieciom, wnukom, ale także seniorom.