Program WHO
w zakresie obniżania zawartości i-TFA
w żywności
Izomery trans kwasów tłuszczowych (ang. Trans Fatty Acids, TFA, tłuszcze trans) są to wszystkie izomery geometryczne jednonienasyconych i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych mające niesprzężone (rozdzielone przez przynajmniej jedna grupę metylenową (-CH2-)) podwójne wiązania w konfiguracji trans. Ze względu na źródło pochodzenia, tłuszcze trans są klasyfikowane jako naturalne (ang. ruminant Trans Fatty Acids, r-TFA) i powstające na drodze przemysłowej (ang. industrially produced Trans Fatty Acids, i-TFA). Pierwsze z nich powstają naturalnie w żwaczu zwierząt przeżuwających a ich źródłem w diecie człowieka są mleko i mięso zwierząt przeżuwających. Z kolei i-TFA są obecne w częściowo utwardzonych olejach roślinnych i rybnych. Ponadto powstają w procesie dezodoryzacji olejów (etap rafinacji olejów) a także w czasie procesów obróbki termicznej żywności w temperaturze > 2000C.
Izomery trans kwasów tłuszczowych są uznanym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Ich wysokie spożycie z dietą prowadzi do wzrostu stężenia triglicerydów i całkowitego cholesterolu oraz frakcji LDL cholesterolu i spadku stężenia HDL cholesterolu w surowicy krwi. W licznych badaniach wykazano związek pomiędzy spożyciem izomerów trans kwasów tłuszczowych z żywnością a wzrostem ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca (ChNS) i innych chorób sercowo-naczyniowych, a także otyłości, cukrzycy typu 2 czy guzów nowotworowych. TFA zaburzają ponadto syntezę długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 (omega-3) i n-6 (omega-6). Dodatkowo wykazano związek pomiędzy pobraniem TFA z dietą a podatnością na COVID-19 oraz ciężkością przebiegu tej choroby.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła w 2018 roku 6-stopniowy plan działań o akronimie „REPLACE” (https://www.who.int/teams/nutrition-and-food-safety/replace-trans-fat), który zakłada całkowite wyeliminowanie tłuszczów częściowo utwardzonych, głównego źródła i-TFA w diecie, z zasobów żywności na całym świecie i ich zastępowanie olejami roślinnymi, z wyjątkiem olejów tropikalnych (palmowego i kokosowego). Zainicjowano ponadto system certyfikacji poszczególnych krajów w zakresie spełnienia wymagań we wdrażaniu programu REPLACE i eliminacji i-TFA (WHO Certification Programme for Trans Fat Elimination; https://www.who.int/news/item/14-04-2023-who-trans-fat-elimination-validation-program-is-now-open-for-country-applications). Polska zgłosiła swój udział w ww. Programie i w grudniu 2023 r. uzyskała certyfikat WHO pn. Validation of Trans Fat Elimination (https://www.who.int/multi-media/details/trans-fat-elimination-validation-award-ceremony-29january2024#), który jest ważny do końca 2026 r.
Krajowe inicjatywy na rzecz obniżenia zawartości i-TFA w żywności i diecie zostały sklasyfikowane w 5 głównych modułów działań:
- Moduł I: Monitoring i urzędowa kontrola żywności;
- Moduł II: e-Baza zawartości TFA w żywności w Polsce;
- Moduł III: Ustawodawstwo krajowe;
- Moduł IV: Działania edukacyjne;
- Moduł V: Badania naukowe.
Mając na względzie realizację Programu WHO, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy (NIZP PZH-PIB) od 2024 r. realizuje zadanie finansowane ze środków Ministerstwa Zdrowia, którego celem jest przygotowanie materiałów do ponownej weryfikacji działań podejmowanych w Polsce na rzecz eliminacji i-TFA z żywności, a w konsekwencji przedłużenie ważności Certyfikatu WHO.
Szczegółowa analiza inicjatyw podejmowanych w Polsce na rzecz realizacji celów programu REPLACE Światowej Organizacji Zdrowia i ubiegania się o przedłużenie certyfikatu WHO jest przedstawiana w raportach z poszczególnych modułów działań (linki do raportów → Pliki do pobrania).
Zadanie finansowane ze środków Ministra Zdrowia na podstawie Umowy nr NIZP PZH-PIB/2021/1094/1056 w ramach Zadania nr 5 – Popularyzacja wiedzy i informowanie społeczeństwa o aktualnej sytuacji epidemiologicznej chorób i zakażeń oraz sytuacji zdrowotnej obywateli,
a także popularyzacja wiedzy i zachowań sprzyjających zdrowiu w zakresie profilaktyki chorób, prawidłowego odżywiania oraz prozdrowotnego stylu życia.