Izomery trans kwasów tłuszczowych (TFA) są uznanym czynnikiem ryzyka chorób żywieniowozależnych, w tym przede wszystkim chorób sercowo-naczyniowych. Ze względu na źródło pochodzenia wyróżniamy TFA pochodzące z tłuszczu mlecznego (r-TFA) i TFA obecne w tłuszczach częściowo utwardzonych (i-TFA). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła w 2018 roku plan działań o akronimie „REPLACE”, który zakłada całkowite wyeliminowanie tłuszczów częściowo utwardzonych z zasobów żywności na całym świecie. W opublikowanym w 2021 r. raporcie WHO podsumowującym dotychczasowe działania w tym obszarze, zaproponowano system certyfikacji poszczególnych krajów na świecie, w zakresie spełnienia wymagań we wdrażaniu planu REPLACE. Polska zgłosiła swój udział w ww. Programie. Inicjatywy podejmowane przez Polskę na rzecz obniżenia zawartości TFA w żywności i diecie zostały sklasyfikowane w 5 głównych obszarów / modułów działań. Na podstawie przesłanych dokumentów Polska w grudniu 2023 r. uzyskała certyfikat WHO. Certyfikat WHO jest ważny przez trzy lata (do 2026 r.). Po tym okresie zostanie przeprowadzona ponowna ocena kontynuacji dotychczasowych działań i nowych inicjatyw podejmowanych przez Polskę na rzecz obniżenia i-TFA w żywności. W związku z powyższym niezbędne jest gromadzenie, w każdym roku, danych z ww. zakresu celem przygotowania materiałów do ponownej weryfikacji podejmowanych działań i odnowienia Certyfikatu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) pn. Validation of Trans Fat Elimination.

W raporcie przedestawiono analizę oraz szczegółowy opis działań wpisanych w Moduł nr I, który obejmuje badania monitoringowe i urzędową kontrolę żywności w związku z koniecznością przygotowania wkładu merytorycznego do ponownej weryfikacji przez WHO w 2026 roku i przedłużenia ważności certyfikatu. W tym celu dokonano: 1) przeglądu aktualnych przepisów prawnych w zakresie urzędowych kontroli żywności, w tym struktury systemu kontroli żywności w Polsce oraz 2) analizy wyników zawartości TFA w grupach produktów pobranych do badań w ramach monitoringu i urzędowej kontroli żywności.

W latach 2004-2023 w ramach monitoringu i urzędowej kontroli żywności w kierunku zawartości TFA, przebadano łącznie 1349 produktów z 9 następujących kategorii żywności: 1/ Koncentraty spożywcze, 2/ Produkty typu fast food, 3/ Tłuszcze roślinne, 4/ Wyroby cukiernicze, 5/ Wyroby ciastkarskie, 6/ Przekąski typu chipsy, prażynki, chrupki, snacki, 7/ Przetwory zbożowo-mączne, 8/ Przetwory mleczne oraz 9/ Żywność dla szczególnych grup ludności. Najwyższą przeciętną zawartością TFA charakteryzowały się koncentraty zup i sosów – 18,86 % (2004 r.), a w następnej kolejności ciastka typu herbatniki, markizy itp. – 10,14 % (2004 r.) i czekoladki pakowane w pudełka typu bombonierki – 7,86 % wt/wt (2004 r.). Jak się wydaje, na podstawie danych z badań monitoringowych z ostatnich 20 lat w Polsce, podobnie jak na całym świecie, obserwowane jest obniżenie zawartości TFA w żywności. Wynika ono z wprowadzenia stosownych przepisów prawnych, działań edukacyjnych oraz podejmowanych przez producentów działań w kirunku reformulacji produktów. Do czasu wprowadzenia obowiązkowego limitu maksymalnej dopuszczalnej zawartości i-TFA w żywności, przeciętna zawartość TFA w badanych grupach produktów spożywczych wahała się w zakresie od 0,01 % wt/wt (czekolady nadziewane, margaryny miękkie, kebaby) do 18,86 % wt/wt (koncentraty zup i sosów). Od 2019 r., tj. od momentu wejścia w życie rozporządzenia limitującego zawartość i-TFA w żywności przeciętna zawartość TFA w badanych grupach produktów uległa znacznemu obniżeniu i nie przekraczała 1 % wt/wt.

Podsumowując należy podkreślić, że zawartość TFA w żywności jest zmienna i zależy od warunków prowadzenia procesu technologicznego oraz ilości i jakości zastosowanych tłuszczów. Dlatego istotne jest stałe monitorowanie poziomów TFA w żywności. Badania zawartości TFA stanowiące część zintegrowanego wieloletniego planu urzędowych kontroli żywności umożliwiają ocenę bezpieczeństwa żywności przeznaczonej dla tzw. grup wrażliwych, szczególnie dzieci.