pzh@pzh.gov.pl

Podstawowe funkcje zdrowia publicznego (Essential Public Health Operations, EPHOs) cz. 1

Podstawowe funkcje zdrowia publicznego EPHO

Zdrowie publiczne jest dziedziną nauki oraz praktyki – połączeniem wiedzy i działania. Dąży do zapobiegania chorobom oraz wydłużania życia w skali populacyjnej.

W Regionie Europejskim Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przyjęto, że do podstawowych funkcji zdrowia publicznego (Essential Public Health Operations, EPHOs) należą:

  1. Nadzór nad zdrowiem i dobrostanem populacji.
  2. Monitorowanie zagrożeń zdrowotnych oraz katastrof i reagowanie na nie.
  3. Ochrona zdrowia obejmująca bezpieczeństwo środowiskowe, pracy, żywności, itp.
  4. Promocja zdrowia obejmująca działania dotyczące społecznych determinantów zdrowia i nierówności w zdrowiu.
  5. Zapobieganie chorobom, w tym wczesne wykrywanie chorób.
  6. Zapewnienie zarządzania (ang. governance) zdrowiem i dobrostanem.
  7. Zapewnienie odpowiedniej i kompetentnej kadry zdrowia publicznego.
  8. Zapewnienie trwałej struktury organizacyjnej i finansowania ZP.
  9. Rzecznictwo, komunikacja i społeczna mobilizacja dla zdrowia.
  10. Rozwijanie badań naukowych w dziedzinie zdrowia publicznego w celu prowadzenia polityki i praktyki.
Wiodące funkcje zdrowia publicznego schemat

Grupy podstawowych funkcji zdrowia publicznego. Źródło: WHO (2012), Cianciara D i in. (2016).

Funkcje 1-5 to funkcje wiodące (ang. core EPHOs). W tej grupie funkcje 1-2 polegają na tzw. zwiadzie epidemiologicznym, a 3-5 są głównymi świadczeniami ZP (usługami; ang. services). Realizowanie funkcji wiodących wymaga posiadania specjalistycznych kompetencji, tj. sprofilowanej wiedzy, umiejętności, a także postaw pracowników. Natomiast funkcje 6-10 zaliczono do tzw. funkcji umożliwiających (ang. enabler EPHOs), których wykonywanie wymaga kompetencji w dziedzinie ZP oraz w innych dyscyplinach.

EPHO ikona

EPHO 1. Nadzór nad zdrowiem i dobrostanem populacji.

Pierwsza funkcja zdrowia publicznego dotyczy dostarczania informacji o sytuacji zdrowotnej ludności, w tym danych ze zwiadu epidemiologicznego. Obejmuje analizę: (a) istniejących źródeł i narzędzi dla pozyskiwania danych o sytuacji zdrowotnej ludności, (b) głównych obszarów gromadzenia informacji o zdrowiu, (c) nadzoru nad funkcjonowaniem systemu zdrowotnego oraz (d) przetwarzania zebranych danych.

Monitorowanie stanu zdrowia populacji ma na celu określenie rozmiaru problemów zdrowotnych, ich tendencji i stopnia zróżnicowania regionalnego, a w konsekwencji identyfikację obszarów o priorytetowym znaczeniu dla zdrowia publicznego. Pozwala na identyfikację istniejących nierówności w zdrowiu oraz ich dystrybucji w społeczeństwie. Wiedza ta może zostać wykorzystana na wielu polach m.in. przy planowaniu świadczeń zdrowotnych.

Dane z monitoringu stanu zdrowia są niezbędne do oceny potrzeb zdrowotnych (Health Needs Assessement, HNA) oraz oceny oddziaływania na zdrowie (Health Impact Assessement, HIA), zmniejszania nierówności w zdrowiu, promowania zdrowia i dobrostanu (well-being).

EPHO 1 schemat
EPHO ikona

EPHO 2. Monitorowanie zagrożeń zdrowotnych oraz katastrof i reagowanie na nie.

Monitorowanie i reagowanie na zagrożenia dla zdrowia w sytuacjach kryzysowych jest drugą funkcją zdrowia publicznego (EPHO2).

Sytuacjami kryzysowe to takie zdarzenia, które „wpływają negatywnie na poziom bezpieczeństwa ludzi, mienia w znacznych rozmiarach lub środowiska, wywołujących znaczne ograniczenia w działaniu właściwych organów administracji publicznej ze względu na nieadekwatność posiadanych sił i środków” (Ustawa z 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym).

Działania zdrowia publicznego w tym obszarze obejmują m.in. identyfikację i monitorowanie zagrożeń dla zdrowia (czynniki fizyczne, biologiczne, chemiczne), szacowanie ryzyka, formułowanie odpowiednich planów działania, zintegrowane podejście w obliczu zagrożenia, redukcję ryzyka wystąpienia sytuacji kryzysowej oraz wdrażanie Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych (International Health Regulations – IHR). 

EPHO schemat
EPHO ikona

EPHO 3. Ochrona zdrowia obejmująca bezpieczeństwo środowiskowe, pracy, żywności, itp.

Trzecia funkcja zdrowia publicznego (EPHO 3) związana jest z dostarczaniem świadczeń zdrowotnych w kontekście: (a) ochrony zdrowia środowiskowego, (b) zapewnienia zdrowia pracujących, (c) bezpieczeństwa żywności, (d) bezpieczeństwa pacjenta, (e) bezpieczeństwa drogowego oraz (f) bezpieczeństwa produktów konsumenckich.

Według WHO ochrona zdrowia (EPHO 3) odnosi się do szeroko rozumianego bezpieczeństwa środowiskowego, tj. m.in.: bezpieczeństwa żywności, wody, warunków sanitarnych, bezpieczeństwa pracy, zmian klimatu itp. Z kolei w Polsce termin „ochrona zdrowia” zazwyczaj określa działania ukierunkowane na efekt stricte zdrowotny – np. świadczeń zdrowotnych udzielanych pacjentom.

Poprawa sytuacji zdrowotnej powinna odbywać się z aktywnym udziałem członków danej społeczności poprzez rozwój umiejętności, rozbudowę zasobów oraz infrastruktury organizacyjnej i społecznej. O ile to możliwe ryzyka powinny być szacowane dla różnych grup społecznych w celu zidentyfikowania nierówności w ekspozycji na ryzyko.

Działania w tym obszarze dotyczą głównie potencjału systemowego do rozwijania mechanizmów regulacyjnych oraz egzekwowania istniejącego prawa w celu ochrony zdrowia populacji.

EPHO 3 schemat

Ciąg dalszy w następnych artykułach.

Autorzy: Katarzyna Lewtak, Dorota Cianciara, Ewa Urban, Małgorzata Gajewska, Maria Piotrowicz